X
تبلیغات
مرمت87

مرمت87
مرمت آثار وبناهای تاریخی 
قالب وبلاگ

 

  از چوب علاوه بر استفاده در سازه ی بنا در تزیینات چوبی شامل : 

  سر ستون های چوبی، قاب سازی سقف ها ، (که بسیار ظریف و شبیه گره چینی است )

پنجره های مشبک ، گره چینی ، ارسی سازی ، ساخت درهای منبت ، ساخت تزیینات معرق کاری شده ، خاتم سازی ، خراطی ، کنده کاری و نازک کاری در بناها، استفاده بسیار شده است.

 

کاربرد انواع چوب در ساختمان:

برای استفاده از چوب در ساخت پوشش ها معمولاً درختان بی بر انتخاب می شد که به این درختان پده گویند ، مثل سپیدار ، تبریزی وشوره گز و شورانه ( این نوع درخت در شوره زار پدید می آید )

اغلب این چوبها در مقابل موریانه مقاوم اند ، لذا برای فرسب ها یا تیرهای اصلی مناسب به نظر می رسند . ولی گفتنی ست که چوب هایی چون سرو و کاج و شوره گز این عیب را دارند که تا وقتی که بوی کندر دارند، از گزند موریانه در امانند ولی به تدریج در طی سالها که بوی کندر از بین رفت موریانه آنها را می خورد.

  

سپیدار : کاربرد در ستونهای چوبی و شمع بندی در بناها زیرا تغییر حالت نمی دهد.

چنار : برای ستون های چوبی و قواره بری و آلت بندی از چوب چنار استفاده می کردند . این چوب بسیار محکم و با دوام است و به علت قدرت و مقاومت زیاد در اغلب در و پنجره های ظریف به کار می رفته است.

گردو : این چوب در اغلب نقاط ایران فراوان بدست می آید . از سودمندترین و تغییرناپذیرترین چوبهاست و به علت مقاومت خوب از آن برای ساختن در و پنجره استفاده می شود. باید توجه داشت چوب گردو سیاه از همه انواع آن بهتر است.

  

برای ساخت در و پنجره از چوب های توت ، سنجد و ارژن( بادام وحشی ) نیز استفاده کرده اند  . در مناطق مرطوب و همچنین در جاهایی که در مجاورت آب ( مثل حمام و آب انبار ها ) قرار داشت در و پنجره را از چوب سنجد می ساختند . در لمبه کوبی که نوعی قالب چوبی است و چوب ها از درازا پهلوی هم قرار می گیرند و همین طور در قاب بندی که زه های نازکی بین قاب ها قرار می گیرند از سه نوع چوب شمشاد ، سنجد و توت استفاده می شود . برای ساختن میخ های چوبی که می توانست به ظرافت میخ های فلزی باشد از چوب زرشک یا عناب استفاده می کردند .  و برای کارهای خراطی در نجاری چوب زردآلو ، بادام معمولی و شمشاد انتخاب می شده است . نوعی چوب بسیار محکم که اره به سادگی به آن کارگر نیست ، سرخ بید یا درخت آزاد است . مردم شمال ایران به آن آسدار می گویند که از این چوب برای ساختن درِ اماکن متبرکه استفاده می کردند .همچنین از تراشه چوب بید، در ساختن ملات پیه دارو استفاده می کردند.

 

معایب چوب

بسیاری از عیوب چوب ناشی از بد روییدن درخت است.

پیچیدن درخت 1-

2- یکطرفه روییدن درخت

پرشاخه بودن درخت 3-

 

            

 

4- چندگانه روییدن درخت

5- گره های موجود در درخت

6- یخ زدگی شیره درخت و ایجاد ترکهای حلقوی درچوب

 

بسیاری دیگر از عیوب چوب مربوط به خواص شیمیایی این ماده است :

سهولت آتش گیری و تداوم احتراق آن

تغییر خواص و ویژگی های آن در ارتباط با تغییرات رطوبت

حمله حشرات و قارچها

مبارزه با این عوامل برای

چوب باید با مواد محافظت کننده یا با موادی که احتراق را به تعویق می اندازد تحت عملیات خاصی قرار گیرد.

 

ضداشتعال کردن چوب:

در این مورد، مواد شیمیایی بی بویی در آب حل شده و با فشار به داخل چوب تزریق می شوند که از گسترش شعله جلوگیری کرده و خاصیت سوختنی و دودزایی چوب را کاهش می دهند . این مواد رنگ چوب را قهوه ای و برخی دیگر هیچ رنگی ایجاد نمی کنند و تأثیر این مواد در چوب به دلیل واکنشهای نمک در برابر حرارت است . زیرا با تجزیه این نمکها گاز غیرقابل اشتعال ایجاد می شود که با گازهای قابل اشتعال مخلوط شده و از ایجاد شعله جلوگیری می کند و محافظی از گاز بر روی سطح ایجاد می کند . همچنین با ذوب شدن نمکها، لایه ای خنثی و لعابدار تشکیل می شود که از رسیدن هوای لازم به چوب برای احتراق جلوگیری می کند.

 

مواد محافظت کننده چوب به دو دسته اصلی تقسیم می شود که روغن ها و محلول های آبی نمکها هستند:

کرزوت : از قدیمی ترین مواد محافظت کننده چوب بشمار می رود که ماده ای تیره و قهوه ای رنگ است که از تقطیر قیر زغال سنگ بدست می آید و دارای بیش از 160 نوع ترکیب است که هرکدام از آنها برای حشرات و دیگر مزاحمهای چوب سمی و مضرند . کرزوت غیر قابل شستشو بوده و از چوب خارج نمی شود و خاصیت تبخیر شوندگی آن کم است . کرزوت تنها ماده ای است که برای محافظت چوبها در دریا ( کشتی سازی ) بکار می رود . ماده ای قابل اشتعال بوده ، بوی نامطبوعی دارد و باعث خارش و سوزش پوست می شود وبرای انسان سمی است.

محافظت کننده های روغنی : مانند پنتاکلروفنل که سمی است و به جای کرزوت استفاده می شود . رنگ چوبهایی که با این ماده آغشته می شوند روشن تر و حمل و نقل آنها تمیزتر است . معمولاً از این ماده با محصولات نفتی استفاده می شود . در ابتدا به رنگ قهوه ای بوده و سرانجام به رنگ نقره ای در می آید . این ماده معمولاً بی بو و غیرقابل اشتعال است . روی چوبهای اشباع شده  با این ماده،را می توان رنگ زد.

 

محافظت کننده های آبی : این مواد شامل نمکهای فلزی متعدد هستند که از عمده ترین آنها آرسنات مس کروماته شده ، آرسنات فنل فلئوردار ، کلرور روی کروماته شده را می توان نام برد.  این مواد در چوبهایی استفاده می شوند که با زمین تماس نداشته باشند و بر حسب نوع چوب، قابلیت شسته شدن این مواد و خروج آنها از چوب، متفاوت است.

 

استحکام بخشی چوب

در اشباع چوب با محافظت کننده ها، از طریق خلأ ، مواد استحکام بخش را به داخل چوب تزریق می شود و نکته مهم این است که ماده استحکام بخش، باید کاملاً در چوب سست نفوذ کند . در این روش چوبهای آماده در استوانه های فولادی قرار می گیرند . در این استوانه ها باید کاملاً بسته باشد و مواد استحکام بخش در فشار آتمسفر وارد بافت های چوب می شوند ، آنگاه تحت خلأ قرار گرفته ، ماده اضافی از سطح آن خارج می شود.

 

این مواد به دو دسته تقسیم می شوند:

مواد طبیعی مثل موم – پارافین : برای استحکام بخشی با موم باید موم را آب کرده و با قلم مو روی چوب کشید.

مواد مصنوعی مانند وِرنی یا روغن جلای رقیق شده یا رزین مصنوعی : چوب ، محلولها را در امتداد رگه ها جذب می کند .  به همین دلیل مواد استحکام بخش جذب چوب می شوند و بعد از مدتی حلال تبخیر می شود و ماده رزینی درون چوب باقی می ماند.

 رزین های مناسب برای استحکام بخشی بدین قرارند:

پلی وینیل استات: در برابر نور پایدار است ، به علت چسبندگی زیاد و سهولت ترکیب در لاک ها و اندودها دارای ارزش است.

رزینهای اکریلیک محلول در قیر : در مقابل مواد شیمیایی پایدارند ، در مقابل باران و نور خورشید مقاومند و برای کاربرد در هوای آزاد مناسب هستند.

 

ترک خوردن چوب

چوب به دو روش ممکن است ترک بخورد.

ترک خوردن چوب از بیرون به داخل : این حالت زمانی پیش می آید که یک طرف چوب خشک شود و طرف دیگر تر بماند.

ترک خوردن چوب از داخل به بیرون : این حالت زمانی رخ می دهد که آب درون چوب سریع خشک شده یا یخ بزند.

 

1. ترک خوردن چوب از بیرون به داخل

2. ترک خوردن چوب از داخل به بیرون

 

 

 

ترمیم و نگهداری چوب

اولین مسئله مهم در ترمیم چوب ، در اختیار داشتن چسب مناسبی است که به سهولت بکار رفته و اتصال محکمی بسازد.

کربنات کلسیم چسب محکمی برای چوب است ، ولی در عمل استفاده از یک سریش پوست مرغوب ، آسان تر بوده و اتصال محکمی ایجاد می کند و در اکثر موارد کافی است . با این وجود امروزه ترجیح داده می شود تا یکی از چسبهای رزین مصنوعی انتخاب و بکار برده شود . این چسبها موقعی که با یک سخت کننده مخلوط شوند ، در اثر فعل و انفعالات شیمیایی سخت شده و اتصالات بسیار محکمی ایجاد می کنند.

 

بریدن چوب

انگلها و قارچهای درختی به خاطر خوردن شیره درخت به آن حمله می کنند ، در نتیجه درخت را در فصل پاییز و یا زمستان که شیره آن بدلیل کاهش فعالیت درخت به کمترین مقدار خود می رسد؛ باید برید . برای جلوگیری از تجمع انگلها و قارچها در زیر پوست درخت ، باید پوست آن را از تنه جدا کرد . نکته مهم این است که بدنه چوب درخت را در مرحله خشک کردن، باید از تابش مستقیم آفتاب دور نگه داشت تا تمامی سطح چوب در شرایط یکسان خشک شود.

 

خشک کردن چوب

 برای خشک کردن چوب در حالت عادی، چوب را در فضایی سرپوشیده که اطراف آن باز باشد می خوابانند . این عمل برای چوب های سست 1  الی  2 سال و برای چوبهای سخت ، 3 الی 4 سال به طول می انجامد.

امروزه چوب را به روش گرمخانه ای ، خشک می کنند ، که در این روش چوبهای سست در 1 الی 2 روز و چوبهای سخت ، در 3 الی 4 روز خشک می شوند.

چوبی که در هوا خشک شده باشد و عمل نیامده باشد ، اگر در محیط نمناک قرار بگیرد آب کشیده و باد می کند و اگر در جای خشک و گرم قرار بگیرد ، نم پس می دهد که به این حالت کارکردن چوب می گویند.

 

 

عمل آوردن چوب

همانگونه که قبلاً اشاره شد فصل بریدن درخت برای تهیه چوب معمولاً پاییز است . چوب در حالت اولیه فقط تسطیح می شود ، سرشاخه ها و گره های برجسته آن گرفته می شود . پوسته بیرونی و زبر آن را می کنند ولی پوسته دوم به عنوان لایه محافظ نگه داشته می شود . سپس آن را در فضای سرپوشیده ی هوا دار که زمین آن نم نداشته باشد می خوابانند تا خشک شود .

 

راههای عمل آوردن چوب به قرار زیر است :

درهم فشردن چوب  چهار تراش ، الوار و تخته، تا وزن هوایی آنها کم شده و تاب سختی آن 2 برابر افزایش یابد.

پختن یا بخار کردن

روسوز کردن چوب

لاک الکل و رنگ جهت اندود کردن

اندود با قیر آبکی یا قطران

  

چوبها با توجه به نوع پوششان با نام های مختلف خوانده می شوند . همانند الوار که با توجه به مقطعشان به نام های شش سوک ، چهار سوک و سه سوک نامیده می شوند.

الوار تبری : بیشتر چوبهایی هستند که دارای ترک عمقی باشند ؛ که به اصطلاح تبرداران  به آن ها لاپه و یا لاش گفته می شود و به وسیله تبرزنی و اهرم کردن در ترک، گردبینه اصطلاحاً لاپه می شود و با تبر تیز تسطیح شده و برای کارهای متفرقه به کاربرده می شود.

چهارتراش : که از خانواده برشهای چهارسوک است  ودر ابعاد 8 تا 13 سانتی متری و یا نسبت به عرض الوار بریده می شود و برای کلاف کشی در ساختمان های چوبی در اسکلت، خرپا سازی ، شیروانی ، پلهای زیر قالب های کُفراژ و ستونها و نعل کفها به نام نعلبندی در ساختمان های چوبی ایوان دار مصرف می شود.

تخته لت : از چوب های مدور که ترک برداشته و مانند کتاب باز شده و در دو قطر نامساوی است به دست می آید . تخته های لت اکثراً از چوبهای مقاوم به خصوص بلوط هستند.

تخته یا شیکی : معمولاً از چوبهای ملایم و نرم که میخ در آن نشست داشته باشد بدست می آید.

 

تاریخچه چوب در ایران

از خلال نوشته های محققان و مورخان و باستان شناسان می توان استنباط کرد که در ایرانِ عصر حجر استفاده از چوب مرسوم بوده و به نوشته ی گریشمن : " مردم بومی ایران که قرنها قبل از مهاجرت آریایی ها در ایران می زیسته اند یعنی در حدود 4200 ق.م. از چوب برای خانه سازی  وساخت وسایلی نظیر نردبان استفاده می کردند. (یک لوحه از شوش مربوط به 3000 ق.م. مبین این مطلب است)

 

دوره اشکانی:

جز در مواردی مانند تیر و

 کمان سازی در سایر صنایع مرتبط با چوب از دوره ی هخامنشی عقب تر بودند . در معماری این دوره استفاده از چوب در ساختمان ها کاملاً رواج داشته است.

دوره ساسانیان:

در این دوره استفاده از کلاف های چوبی در میان دیوارها برای استحکام بخشی و

استفاده از چوب برای قالب سازی تاق و گنبد های ابنیه ، به چش. می خورد. قوس ها و سقف های قوسی شکل دارای مهارهایی چوبی ازسدر بوده که برای خنثی کردن نیروی رانشی سقف های قوسی بکار برده شده است.

بهره گیری از چوب برای مصارف جنگی از جمله سپرهایی که با ترکه ساخته شده و همچنین استفاده از منجنیق های بزرگ چوبی،از سایر مصارف چوب در این دوره است.

 

دوره سلجوقی:

علاوه بر متداول بودن چوب در هنر و صنعت ، به تزیین چوب نیز توجه خاصی شده است . تزیین چوب در این دوره  با گل و بوته، (چیزی شبیه به منبت کاری فعلی) رواج داشته است . از آثار این دوره میتوان به  یک قطعه کتیبه چند سطری ، به خط کوفی و طرح های گیاهی کنده کاری و همچنین قسمتی از چارچوب منبر که طرح های درشت نخل که نام وقف کننده و تاریخ آن به سال 566 ه.ق. کنده کاری شده است و همچنین دو قطعه منبر به ساخت قرن 12  یعنی اواخر دوره سلجوقی که هم اکنون در موزه متروپولیتن نگهداری می شود؛اشاره کرد.

 

 

 

دوره ایلخانی:

کنده کاری و منبت کاری چوب ادامه پیدا می کند و ما شاهد ترکیب نقوش ایرانی با طرح های چینی هستیم از آثار این دوره منبر مسجد نایین که تاریخ 711 ه.ق. را دارد و با اشکال هندسی و برگهای مدور تزیین شده و نیز می توان از صندوق مرقد حضرت عبدالعظیم در شهر ری نام برد.

قرن 8 ه.ق. صنعت چوب در ترکستان غربی از لحاظ فنی و هنری به درجات بالایی رسید . یک رحل چوبی که در موزه متروپولیتن نیویورک موجود است ، نمونه خوبی از منبت کاری این دوره به حساب می آید . بر روی این رحل علاوه بر نام 12 امام نام سازنده آن حسین بن سلیمان اصفهانی و سال ساخت آن  یعنی 761 ذیحجه ، حک شده است.

 

دوره تیموریان:

شیوه کار صنعتگران دوره ایلخانی ادامه می یابد و از نمونه های خوب این دوره یک لنگه در است،که رویه ی آن به قطعات مربع شکل تقسیم شده و در داخل آن، از اشکال هندسی و برگهای ظریفی  کار شده است. تاریخ ساخت آن سده 9 ه.ق. بوده و اکنون در موزه متروپولیتن نگهداری می شود.

 

دوره صفویه:

دانستنی های ما در این دوره بیشتر به مشاهده و بررسی درهای مساجد ایران و ترکستان غربی و آنچه در موزه گلستان تهران و در موزه برلین آلمان است، مربوط می شود. یک جفت در ساخت علی بن صوفی به سال 915 ه.ق. و یک لنگه در ساخت حبیب الله به سال 995 ه.ق. ،از آثار این دوره هستند.

 

دوره افشاریه ، زندیه و قاجاریه :

صنعت چوب روبه زوال نهاد و در این دوره ها به جای کنده کاری و منبت کاری، اغلب چوب نقاشی شده به وسیله رنگ و روغن مشاهده می شوند. از آثار این دوره می توان یک جفت در متعلق به عمارت چهلستون که هم اکنون در موزه آلبرت لندن نگه داری می شود، را نام برد.

 

 

آسیب شناسی چوب

چوب با وجود تمام مزايايي كه دارد به دليل برخي معايب وآسيب ها مثل قابليت آتش گيري آسان وتداوم احتراق،  تغيير خواص در اثر تغييرات رطوبتي،  پوسيدگي ناشي از رطوبت، حمله حشرات وقارچ به آن ( قارچ زدگي )، كرم خوردگي،  پوكي بخاطر سوسك چوب و موريانه زدگي و تاب برداشتن ناشي از اختلاف درجه حرارت ورطوبت، عمر مفيد كوتاهي دارد.

 

اين آسيب ها به طور كلي به موارد زير تقسيم مي شوند:

   1- آسيب هاي مكانيكي (فشار وكشش)

 آسيب هاي محيطي (امواج الكترومغناطيسي ، نور و رطوبت ) 2-

3- آسيب هاي بيولوژيكي

4- آسيب هاي شيميايي(آلودگي هوا اندودهاي مضر)

5- آسيب هاي ارگانيسمي (ميكروبها وكپكها)

 

آسیب های چوب

1- گرد و خاک

همیشه غبار به صورت یک ترکیب مخلوط در هوا وجود دارد . غبار ممکن است از سیلیس ، آلومین ، ذرات کربن به شکل دوده ، ترکیبات کلسیم ، منیزیم و یا مواد آلی باشد . تأثیر غبار به صورتی است که  مانند لایه نازکی روی سطح و در داخل ترکهای اشیاء، می نشیند . این لایه  مرکز نگهداری و جذب رطوبت نسبی محیط می شود  و با خاصیت حل کنندگی ، بعضی مواد سازنده غبار را در خود حل کرده و موجب پیدا شدن لکه هایی در روی آثار چوبی می شود.

نور 2-

خرابی اشیا در مقابل نور بستگی به عوامل زیر دارد:

شدت تابش نور

مدت نور دیدن

ویژگی های طیفی اشعه

 

  

 3- رطوبت

نوسانات رطوبت  در فصل باران و فصل خشکی هوا باعث ایجاد ترکهای طولی روی آثار چوبی و پوسته شدن لایه های رنگ روی آنها می شود . علاوه بر آن، تغییرات رطوبت تا حدود زیادی باعث تغییر شکل آثار چوبی و تاب برداشتن آنها می شود.

درجه حرارت بالا همراه رطوبت زیاد، محیط مناسبی برای رشد کپکها ، قارچها و فعالیت حشرات به وجود می آورد. در نقاطی که رطوبت وجود دارد به منظور جلوگیری از نفوذ رطوبت پارالویید 15%  به چوب تزریق می کنند که این عمل مانع از تنفس چوب هم  نمی شود.   

4- موریانه زدگی و پوکی به خاطر سوسک چوب

موریانه ای به نام ترده ( گل ساز ) باعث از بین رفتن چوب می شود . موریانه در اغلب کشورها به نام کرم چوب است . حشره ی ماده در شکاف چوب تخمگذاری می کند و لاروی آن از چوب تغذیه می کند.

 

 

روشهای مبارزه با موریانه : چون موریانه از خاک می آید و به چوب حمله می کند ، برای همین در گذشته محل اتصال چوب به خاک را قیراندود می کردند . تیرهای چراغ برق هم که از چوب بوده اند ، آنها را داخل حوضچه های قطران می انداختند و قطران به داخل چوب نفوذ می کرد و باعث مقاومت زیاد چوب می شد.

 

سوسک چوب و موریانه در دل چوب لانه گذاشته و باعث فرسودگی چوب می شوند . تا کنون درمانی قطعی برای مبارزه با این حشرات پیدا نشده است . اما به هر حال در وهله اول باید نوع حشره شناسایی شود تا بتوان بهترین راه مبارزه را تشخیص داد.

مبارزه با قارچ زدگی : قارچها برای رشد و نمو و زندگی نیاز به میزان خاصی از رطوبت دارند.  در این مورد از پوسیدگی، الوارهای ساختمانی مستعدترند؛ زیرا امکان قرار گیری آنها در معرض آب و رطوبت بیشتر است. امروزه از مواد شیمیایی مانند فلورور سدیم و فلورور اکسید منیزیم برای جلوگیری از این آسیب ها استفاده می کنند.

 

راههای برخورد با چوبهای دارای موریانه و سوسک چوب :

حرارت دادن(برای اشیا)

ایجاد خلأ(برای اشیا)

بخوردهی

( از اکسی لامون،دی سولفور کربن و برمور متیل برای جلوگیری از آسیب حشرات استفاده می شود.)

5- تاب برداشتن ناشی از تفاوت درجه حرارت و رطوبت

 

نمونه هایی از درهای چوبی

 

        

 

        

 

 

 

 

نقاشی روی چوب

 

       

 

 

گره سازی در چوب

گره سازی در چوب به دو شیوه منبت کاری و مشبک کاری معمول است . از گره های معمول در معماری ، در منبت کاری نیز استفاده می شود ولی انواع گره های معمول در مشبک کاری اصول و ضوابط خاص خود را دارد و با انواع گره های بنایی متفاوت است . بهمین جهت این گروه از گره ها به گره های درودگران معروفند.

ترسیم زمینه گره های درودگران مانند سایر زمینه های گره با مربع یا نیمی از زمینه یا یک زمینه کامل آغاز می شوند و از تکرار آنها یک کادر گره در ابعاد بزرگ بوجود می آید ، نحوه ی اجراء و ساخت گره چوب به نوع گره مورد نظر بستگی کامل دارد . مثلاً در برخی از انواع گره ، کلاف کشی در چارچوب پنجره بصورت مربع و در بعضی ، بشکل لوزی یا مثلث بندی انجام می شود و قطعات آلات چوبی در کلافهای مذکور جاسازی می شوند.

 عناصر تشکیل دهنده گره   

الف ) آلت

آلت در گره بیشتر عامل ایستایی گره است و آن خود به علت داشتن کام و زبانه ای است که باعث اتصال آلت به آلت در گره می شود.

آلت های مورد استفاده در گره عبارتند از:

آلات اصلی : آلت اصلی که در عرف درودگری به کلاف نیز موسوم است می تواند به صورت چند ضلعی ، دایره یا منحنی یا به صورت محیطی و یا محاطی واقع شود.

 

آلات تبعی : آلات تبعی به دو دسته آلات کبیر و آلات صغیر تقسیم می شوند.

آلات کبیر در اصطلاح گره سازان به استخوان بندی معروف اند و به آنها تیره می گویند.

 آلات صغیر به آلاتی گفته می شود که در میان و اطراف آلات کبیر برای ساخت شبکه ها یا اجرای طرح مورد نظر بکار می رود.

 

 

ب) لقط

نقوش یا اشکال به وجود آمده از کنار هم چیدن آلتها را لقط می گویند.

 

     

 

معرق

معرق، از ريشه رقاع به معني تكه تكه است. کلمه ی 

اصولاهر چيز رگه دار را معرق گويند ولي مفهوم آن دراين هنر، دوربري وتلفيق چوبهاي رنگي روي زمينه اي ازچوب يا پلي استر سياه است.

 

 

تاريخچه معرق

معرق هنري است سنتي كه تاريخچه اي چند صد ساله دارد  ودركاشي كاري هاي سر در مساجد ودر محرابها به چشم مي خورد ولي معرق روي چوب قدمتي 55 ساله دارد وبه احتمال زياد از هند به ايران آمده است البته دري معرق كاري شده در ايران وجود دارد كه متعلق به سيصدسال پيش است ولي ايراني نيست.

هنر معرق كاري غيرازايران در كشورهاي چين ، هندوستان،  پاكستان  و ژاپن ودر زمانهاي بسيار دور در فرانسه وجود داشته است.

درايران چوبها به صورت طبيعي مورد استفاده قرار مي گيرد بدين معني كه براي ايجاد رنگهاي مختلف در تابلو، ايرانيان از چوبهاي رنگي استفاده مي كنند حال آنكه در  برخي كشورها چوبها را رنگ مي كنند. در چين متداول است كه چوبها را قبل از استفاده مي گذارند تا كاملا خيس بخورد وسپس آنها را مي برند واستفاده مي كنند.

 

انواع معرق روي چوب

1- معرق زمينه چوب

           بعداز اتمام كار معرق  زمينه كار را با چوب مي سازند كه       

          : خوداين زمينه انواع مختلف دارد

                                     1- زمينه چوب آجري

2- زمينه چوب پاركتي

3- پازلي

                                     4- ساده

 معرق زمينه رنگ  5-

   بعداز اتمام كار معرق زمينه را با خميرپلي استر مشكي پر مي كنند

قدمت استفاده از زمينه چوب بيشتر اززمينه رنگ است؛ زيرا پلي استردر قرن حاضر كشف شده است.

 

 

             

ابزار مورد نياز دركارمعرق :

 

 ميزكار             

 پيشكار

          كمان اره

          ميخ (كبريتي ، سنجاقي،  بنفش و سايه )

                                      تيرك

      سمباده

                   مته دستي  

              سوهان

                             ليسه

              سنگ نفت

صابون يا موم

                   ماشين پرداخت

          مغار ليسه تيزكن        

       رنده دستي

          سمباده (زبرونرم )

تينري)                - چسب  (مايع چوب        سريشم یا

                                       مركب گردحمرا

      موادجلادهنده

زيركار

 

چوبهاي مورد استفاده در معرق

          آبنوس (سياه)   

) فوفل(قهوه اي سيراخرايي

          گردو (كرم مايل به قهوه اي خام )    

آكاژو(قرمز با زمينه گل اخرا)

كِيكُم (زمينه كرم با خطوط شكلاتي )    

) چنار (قهوه اي با زمينه گل اخرا

 چك (قهوه اي روشن )

ساج(قهوه اي با زمينه سبز)

سرخدار(كرم مايل به زمينه  رنگ آهن )       

بَقُم (قرمز رنگ آهن)

          عناب (قهوه اي با زمينه گل  اخرا پخته )   

سنجد (زردكمرنگ وقهوه اي مايل به اخرايي)

          زيتون (كرم با زمينه قهوه اي کرم )

        بادام (كرم مايل به زرد وكرم مايل به شكلاتي)

                   اقاقيا (كرم با زمينه شكلاتي )

)       مَلَچ(رنگ خاكستري كبودوكرم روشن اخرائي

خرمالو(خاكستري كبود وكرم روشن اخرائي )       

زرشك (زرد پررنگ با انعكاس صدفي)

          شمشاد(زرد با زمينه زنگ آهن )

توت (زرد)

                   نارنج(زردليموئي)

 اخرا (سفيد شيري )

          گلابي (قرمز روشن با زمينه قهوه اي )

) مَمرَز(سفيدمايل به خاكستري

) چنار(خاكستري مايل به سفيد

 

انواع معرق

1- منبت معرق

نوعي معرق است كه ابتداي آن درست مانند معرق زمينه رنگ است با اين تفاوت كه چوبهاي رنگي  آن بايد با قطرمتفاوت انتخاب شده تا به وسيله مغارهاي مختلف منبت کاری شوند.

2- معرق مشبك

دراين روش طرح را مستقيما روي چوب نصب كرده سپس به كمك اره موئي وكمان اره زمينه كارراازطرح جدا می کنند.  اين روش بيشتر در طرحهايي مانند گره كاربرد دارد.

3- معرق خاتم

دربعضي از نقوش معرق مي توان ازخاتم كمك گرفت مخصوصاً درنقوشي كه رنگ مورد نياز دربين چوبها وجود ندارد. براي استفاده ازخاتم

    . بايد ابتدا آن را زواركرد و سپس مورد استفاده قرارداد

 

 

كارشناسي آثارمعرق

1- درتوليد هر اثر معرق بايد صرفا از مواد طبيعي استفاده شود .استفاده از صدف وصفحات پلي استر با عث افت كارمي شود چرا كه هيچ گونه هماهنگي با بافت چوب ندارد.

2- چنانچه از پلي استر استفاده شود بايد دقت شود كه قطر پلي استردر تمام قسمت هاي رويه كار يكسان باشد وپوليش مناسبي شده باشد؛ اگرچه بهتر است از پلي استر براي روكش نهائي جهت طولاني كردن عمر تابلو استفاده نشود وبه جاي آن از" سيلرو كيلر" استفاده شود.

3- زير كار معرق بايد با ابعاد تابلومتناسب باشد.

4- ضرورت دارد برش ها معقول بوده وفاصله چوبها، داراي درزهاي زننده نباشد.

 5- چوب زير پلي استر نبايد چربي بزند.

6- رنگ بندي در يك كار معرق بسيارمهم وپر ارزش است.

7- استفاده از رنگ هاي شيميايي براي رنگ كردن چوبها در كار معرق مجازنیست. 

8- پشت كارمعرق بايد بتونه و رنگ شود.

9- نباید در سطح پلي استر ترک وجود داشته باشد.

 

هنرمندان معرق كار ايران

قديم :                                 معاصر:

      استاد پرويززابلي                   استاد حسن آزاد خاني   

      استادعزيزالله ويزائي               استاد جعفرخواجه خاني   

      استاد عباس شعبانزادي            استاد عطاءالله حاج غلامعلي

      استاد اكبر قاسمي                   استاد منوچهر زنگه

      استاد حسن خلج                     استاد محمد حسن زاده

 

منبت

منبت از کلمه نبات به معنی گیاه می آید و از نظر لغوي به معناي رويانده شده است.

به نقش برجسته به شكل گل وگياه بر روي چوب براساس نقشه اي دقيق، منبت می گویند.

هنرمنبت، از قديمي ترين هنرهاست؛ به قدمت عمربشر، زيرا منبت كاري وحجاري درهنرهمزادند . به عبارتی حتی دوهنر نيستند بلكه يك ريشه ويك منشا دارندچوب وسنگ نخستين ابزاری هستند كه بشر 

آنها را تغيير داد وآنها باعث تغييردرزندگی انسان شدند.

 

تاريخچه منبت كاری

قدمت  اين هنرمانند بقيه هنرها وصنايعي كه بنيانگذارآن مردم عادي بوده اند چندان روشن نيست . منبت كاري در ايران متكي به سابقه اي به بيش از 1500 سال است وحتي  عده اي از محققان به صراحت اظهار کرده اند كه این هنر به قبل از ظهور ساسانيان برمي گردد. ولي هيچ اثر تاريخي كه اين ادعارااثبات كند دردست نيست؛  جالب اينجاست كه شيوه كار با قديم تفاوت چنداني نكرده  است. البته از 200 تا 300 سال قبل تاكنون پيشرفتهايي درموردنحوه ساختن ابزارحاصل شده اما روش كار تغيير چشمگيري نداشته است.

يكي ازقديمي ترين اثار منبت، يك لنگه در به تاريخ قرن 3 هجري قمري متعلق به مسجد عتيق شيرازاست كه در دوره عمربن ليث صفاري ساخته شده وداراي زيرسازي ازچوب سپيداراست. داراي ميخهاي آهنين برجسته وكوچك بوده است. بعد از آن يك سردرمنبت كاري از چوب كاج كه ساخت قرن 4 هجري قمري است  و روي آن با ظرافت كامل خطوط كوفي باقطري درحدود 3 سانتي متركنده كاري شده است.

 

ازديگرآثار با منبت كاري چوبي، مي توان به قطعه الواري كه روي آن كلماتي به خط كوفي بسيار شيوا به طور برجسته منبت گرديده ومتعلق به بقعه چهل دختران است، يادكرد.

درموزه ايران باستان چندين در قديمي متعلق به قرون 4 و5 هجري قمري كه داراي كنده كاري دقيق به صورت شاخ وبرگ وگل وبرگ وكتيبه هاي مختلف وآيات قران هستند؛ وجود دارد. مطالعه اين درها نشان مي دهد كه هنرمنبت با هنرگچ برها ازلحاظ تزئينات اختلاف زيادي نداشته ودرحقيقت همان تحولي كه ازدوره ساسانيان تا دوره اسلامي درگچ بري ديده مي شود درمنبت كاري چوب هم  به چشم می خورد.

 

دردوره صفويه ساخت ابنيه مذهبي ونيزكاخ هاي سلطنتي درپايتخت افزايش يافت وهنرمندان به اصفهان آمده وبه تبادل تجربيات پرداخته وآثارماندگاري برجاي گذاشتند. در این دوره كنده كاري  روی چوب رونق گرفت.

    در دوره زند و قاجار هنرظريف وزيباي منبت كاري از رونق افتاد زيرا درآن روزها رنگ آميزي در قالي و نقاشي و... رايج بوده وبه اوج عظمت خود رسيده وكنده كاري روبه انحطاط نهاده بود.در این دوران ساختن درهاي منبت با قطعات بزرگ جاي خود را به اشياي كوچكترمانند رحل و قاب آئينه داد.

 

انواع منبت

1- منبت استيلي

                 ريشه آن ايتاليايي است ودر اكثركشورها بر روي كارهاي تزئيني استفاده مي شود.

   نحوه كاراين نوع منبت، به اين صورت است كه وقتي طرح راروي چوب پياده كردند چهار مرحله روي آن انجام مي شود:

دورزني، كه بوسيله مغارآن را انجام مي دهند.

                توسط مغار ديگر زمينه را درمي آورند.

                مرحله روسازي كار

               . پرداخت،که شامل ظريف كاري ورنگ است

       درقديم براي رنگ زدن ازلاك الكل استفاده مي كردند اما امروزه از رنگهاي پلي ا ستری استفاده مي شود ولي همان لاك الكل بهتراست زيرا ممکن است رنگهاي پلي استر بعد ازاستفاده ترك بخورند.

  

2- منبت سنتي:

                  دراين نوع منبت، نيازبه ابزارهاي گوناگون نيست فقط از چاقوهاي منبت كه يك شكل ويك فرم بوده ودراندازه متفاوت هستند؛استفاده می شود. اين نوع منبت برخلاف استيلي ابزاركار مختصري دارد واز ضربه چكش و غيره در آن استفاده نمي شود.

    در این روش پس ازپياده كردن طرح بر روي سطح مورد نظر، توسط چاقوي مخصوص تمام طرح را برش زده وسپس زمينه را خالي مي كنند. سپس به كنده كاري وپرداختن به گل وبوته واشكال روي چوب مي پردازند و در پايان روی کار را سمباده  زده وسپس آن را سيلروكيلرمي کنند.

    خاستگاه منبت سنتي شهرستان آباده است البته منبت سنتي قبل از اسلام در ايران رايج بوده، اما تا قبل از صفويه پايبند سبك والگو نبوده است.

    

گره در منبت کاری

منبت کاری بیشتر روی درهای ساخته شده از چوبهای جنگلی ، شمشاد ( برای رنگهای روشن ) و فوفل و گردو ( برای رنگهای تیره ) انجام می شود . در منبت کاری بیشتر از گره های مادر که در بنایی معمول است استفاده می شود.

 

 

 

 

منبت کاری بیشتر روی صفحه برجسته انجام می شود که در وسط کلاف قرار گرفته است . گاهی روی حواشی این صفحه یعنی کلاف هم منبت کاری انجام می شود . البته در این موارد میان گره هایی که در دو قسمت مختلف کار شده تفاوت وجود دارد . برای انجام این کار طرح گره های مورد نظر بر روی صفحه کار طراحی شده و بعد با قلم های مناسب قسمتهای مورد نظر کنده کاری می شود.

 

نقوش منبت

نقوش اسليمي

نقوش ختائي

نقوش اقليمي

نقش گل ومرغ

 

 

مواد اوليه منبت

 

چوب :                          موادكمكي :

           گردو                                لاك والكل                  

           فوفل                                 سريشم 

           گلابي                                روغن برزك    

           نارنج                                لاك هاي سلولزي

 

ابزاركار:

 انواع اره

سوهان

رنده

مغار

  چاقوي مخصوص منبت

  پرگاروگونيا

 

هنرمندان منبت

      ) استادآقاجان درشهرستان آباده( زمان صفويه  

       استادهاشم بن علي سازنده منبرسوريان

       استادعلي بن هاشم  سازنده كشكول منبت درموزه پارس شيراز

       استادحسين بي علي

       عبدالله واحمدمشهوربه برادران صنيعي

       احمدخان خليلي 

       احمدامامي

       علي وخليل وطاهر امامي

 

مهمترين مراكزمنبت

 آباده

 گلپايگان

 اصفهان

 اراك

 تهران

 رشت

 

كارشناسي آثار منبت

1- هرچه طرح در آثار جديدتروابتكاري باشد،ارزش كاربالاترمي رود.

2- هرچه نگاره هاي نقوش داراي فراز و فرود وخلل وفرج بيشتری باشد بهتراست.

3- هرچه اختلاف سطح در كارهاي منبت وجود داشته ارزش كار بالا ترمي رود.

4- زاويه هاوگوشه ها وپخش نگاره ها در آثاربايد به گونه اي اصولي وصحيح انجام شده باشد.

 

خاتم سازی

خاتم كاري عبارت است ازكنده كاري يك طرح به وسيله اجزاءچوبي ومواد ديگري كه بعدا برزمينه چوبي نصب مي گردد.

خاتم به معناي نگين است. اين هنريك نوع نگين نشاني وترصيع را توصيف مي کند. اين فن درآغاز نمونه هاي  خاتم رابه سان نگين انگشتري، و  درپاره اي از نقاط به صورت  قطعه قطعه و بسياراندك وجدا ازهم به كار مي برده اند. ازاين رو درنامگذاري آن ازخاتم انگشتري ها الهام گرفته اند.

درقديم به فن مذكور خاتم بندي گفته مي شد زيرا درحقيقت به هنگام تهيه قامه هاي خاتم آنها رابه طوري با هم تنظيم مي کردند كه عمل آنها یاد آور نوعی كاربندي ونقش بندي بود.

 

تاريخچه خاتم سازی

هنرخاتم كاري نوع مخصوصي ازهنرهای دستي است كه قدمت زيادي ندارد؛ قديمي ترين نمونه هاي اين فن كه تا كنون شناخته شده است، ازقرن 7 فراترنمي رود و قديمي ترين نمونه آن در اروپا تقريبا همزمان باقديمي ترين نمونه آن درايران است.

هنرخاتم سازي به شيوه امروزي قبل از صفويه ودرعهد ايلخانان مغول ودررابطه مستقيم بين ايران وچين ازمملكت چين به ايران آمده ولي در خودايران هم پيش از ظهور اسلام به گونه اي رواج داشته است؛ به اين ترتيب كه خاتم سازان، چوب يكرنگ استفاده مي كردند واين شيوه تا چند قرن بعد از اسلام متداول بوده است. نمونه اين نوع خاتم منبرمسجد جامع عتيق شيراز كه شيوه خاتم كاري آن به اين صورت بوده كه چوب را به مكعب هاي 4سانتي متر مي بريدند وبا طرحهاي گوناگون روي صفحه اي نصب وميخكوب مي كردند.

 

ازنمونه هاي تاريخي اين هنر در سده 8 مي توان سقف ايوان اصلي مسجد جامع عتیق شيراز وقصرتيمور گوركاني به نام دلگشا در سمرقند با درهای خاتم را نام برد.

دوران صفويه عهد رواج صنعت خاتم كاري است. دراين دوره سر تا سر بازار زرگرها فعلي اصفهان ، بازارخاتم سازان بوده وتا پنجاه سال اخير ازنسل آنان، استاداني مانند سيدابراهيم وسيداسماعيل که از استادان مشهور خاتم اصفهان به شمار مي آيند؛ باقی مانده است . از دیگر آثار به جا مانده مي توان به دربهاي متعلق به عالي قاپووهشت بهشت وصندليها وجعبه آئينه وخوانچه هاي خاتم اشاره كرد.

دراواخرعهد صفويه اين صنعت دچاررخوت وسستي شد اما درعهد زنديه ودرزمان كريم خان زند تحولاتي در اين هنر به وجود آمد. از آثار این دوره مي توان به صند وق خاتم مرقد حضرت علي وهمچنين سيد الشهدا، ويك قاب آئينه ساخته ی سال 1124 هجری قمری، اشاره كرد.

 

در دوره قاجارهنرخاتم سازي روبه انحطاط وسستي مي رود وخاتم درشيراز و گاه در تهران ازرونق اندكي برخورداربود.درهاي خاتم حرم حضرت عبدالعظيم توسط استاد محمدجعفردراين  دوره ساخته شده است.

دوران معاصر بيشترهنرمندان اين هنراز شهرشيراز برخساتند که در صدر همه آنها بايد ازاستاد صنيع خاتم نام برد. وي درسال 1310 كارگاه خاتم سازي اداره صنايع مستظرفه را ايجاد كرد وهمراه گروهي از شاگردانش تالارخاتم كاخ مرمر كه شامل مجموعه پوششهاي درها وپنجره ها وميزونيمكت  صندلي ولوازم التحرير

    است وهمچنين تالارخاتم مجلس شوراي اسلامي طي 6 سال خاتم كاري کردند دراين تالار بيش از4000 مترمربع پوشش خاتم به كاررفته است. مواداوليه آن مرغوب ورنگها شيميايي نيستند بايد توجه داشت كه خاتم هابر روي قطعات بزرگ چوب نصب گرديده وبا ديوار فاصله دارد وبه آنها مواد ضد موريانه زده اند. طرح تالارازمهند س مويد است وسرپرست كارگاه علي نعمت بوده است. درحال حاضر خاتم بيشتر دركارگاههاي خصوصي وشخصي  كارمي شود.

 

ابزار كار

ميخ كار

تخته رنده

اره دستی

اره مثلث بر

اره سرقطع كن

رنده دست

سوهان ها

تيشه

مغار

گونياي آهني

چكش

قيچي

آهن ربا

 

مواد و مصالح مورد نياز

چوب

استخوان

عاج

فلز

چسب

لاك

نخ پرك

صدف

 

چوب:

      ) نارنج (رنگ زردوكرم مايل به سفيد

       ) عناب(قهوه اي روشن

       فوفل(قهوه اي پررنگ)

) بقم (قهوه اي متمايل به قرمز

        گردو

       افرا

آبنوس(سياه رنگ)

كاج

 

استخوان:

            سابقا ازاستخوان شتراستفاده مي شده ولي امروزه از استخوان قلم گاو يا گاوميش ويا اسب استفاده مي كنند چون بيشتردر دسترس است ومحكم تربوده ومهمترين مزيت آن اين است که سفيدترمی باشد.

براي استفاده، استخوان را ازاضافات وضايعات پيرامونش جداكرده واطراف آن را با تيشه تراش مي دهند تا مسطح شود وبعد درظرف سفالي به نام حصين گذاشته وروي آن آب آهك مي ريزند ومدت 3 تا 6 ما ه بسته به سن وجنس حيوان، استخوان را درآهك وحرارت آفتاب نگه داشته تا به رنگ سفيد در آيد وخون از آن بيرون رود استخوان دراين عملكرد بايد كاملا دست نخورده مانده و در آب آهك قرارگيرد. براي ازبين بردن چربي استخوان آن را در تينروبنزين سفيد به مدت چند روزنگه مي دارند. براي به دست آوردن رنگ سبز استخوانها رادر محلولي از سركه ونشادر به همراه مقدار ي براده مس تا حدود 6 ماه دربرابر آفتاب نگهداري مي كنند؛ تا رنگ سبز به قشراستخوا ن نفوذ كند.

 

عاج:

      عاج فيل برای تهيه رنگ سفيد در خاتم مورد استفاده است وبه كار استحكام وزيبائی مي بخشد ولی به علت گرانی كمتر كاربرد دارد. برای استفاده عاج ،آن را كه استوانه ای شكل است از وسط نصف نموده؛ ازهرنيمه لایه هايي به ضخامت 2 تا 3 ميليمتربه صورت باريك می برند وآن را به شكل مثلث های باريك فرم می دهند.

    لازم به  ذكراست كه امروزه ازعاجهای مصنوعی در خاتم سازی استفاده می شود.

 

صدف:

         استفاده از صدف موجب زيبايی وفزونی كيفيت خاتم مي شود؛ ولی امروزه به سبب گرانی كمتر مورد استفاده قرارمی گيرد در حال حاضر برای تامين رنگ سفيد براق در خاتم های درجه يك كاربرد دارد.

 

چسب:

       بهترين ماده چسبنده سريشم است كه دردونوع سرد وگرم وجود دارد وعاليترين نوع گرم آن ازپی پشت پای گوسفند ويا شتر ساخته می شود. اين چسب را بايد به هنگام مصرف گرم كرد.

   چسب دیگر،چسب سفيد است كه به صورت سرد مصرف می شود ودارای استحكام ودوام زيادی است. وبيشتربرای چسباندن استخوان كاربرد دارد.

 

لاك:

      پس از تكميل خاتم وچسباندن آن بر روي اشياء سطح خاتم را پرداخت كرده وصيقل مي دهند وسپس درسه نوبت سطح خاتم را با لاك مخصوص می پوشانند. در نوبت اول ازسيلر وكيلر به نسبت60 و 40 درصد ودر نوبت ها دوم وسوم ازهما ن مواد به نسبت 50 درصد استفاده می كنند.

لاك بايد روی تمامی سطح خاتم به طور يكسان وهماهنگ زده و برجستگی وفرورفتگی درسطح آن ايجاد نشود ولاك كاری بايد در محل سرپوشيده ودورازگرد وغبار انجام گيرد وبعد ازهرنوبت لاك كاری بايد صبرنمود تا لاك کاملا خشك شود .لاك مانع ازنفوذ رطوبت به داخل شی می شود. امروزه به جای لاك كاری ازنوعی جلادهنده به نام پلي استر استفاده مي شود كه ماده ای شيشه مانند وغيرقابل سوخت است.

 

نخ پرك:

          برای پيچيدن مثلثها ، پره ها وگلها ازنخهای پرك درضخامتهای گوناگون استفاده می كنند.

 

فن خاتم سازی

خاتم هنرآراستن سطح اشياء چوبی به صورتی شبيه موزاييك با مثلث های كوچك سه پهلوبرابريا دوپهلوبرابرچوبی استخواني وفلزی است. دركل می توان گفت مبنای كار يك مثلث متساوی الاضلاع است كه اين مثلث ها در دسته های چندتايی كنار هم گذاشته شده وتشكيل يك نوارخاتم راميدهد.

 

 

ساخت صفحات روكش خاتم

پس ازاينكه مواد اوليه مورد نياز ازجمله چوب استخوان و مفتول برنجي به شكل منشورهايی به ارتفاع 24سانتي متر آماده شد6عدداز آنها را سريشم زده پهلوي يكديگر قرار مي دهند وبا نخ محكم می بندند تا كاملا به هم بچسبد.

   بعداز خشك شدن يك منشور چند ضلعی به دست می آيد كه با سوهان نرم آن را می سايند سپس مفتول برنجی ويا مسی که دارای مقطع مثلث است در اطراف ان می چينند تا شكل يك ستاره درآيد.

    سپس فضاهای كنار ستاره را با افزودن شش مفتول لوزی( كه اصطلاحا به آنها جويی مي گويند) پر مي شود وميله ای با مقطع شش گوشه، ولی گسترش يافته به دست می آيد.

 

 

شكل به دست آمده را با افزودن شش مفتول مثلث القاعده بزرگ كه خود ازقطعات كوچكتر ترتيب شده و پره نام دارند؛کامل تر میشود.. (درپره يك مثلث چوبي وسه مثلث برنجي پهلوي يكديگر قرار گرفته وبه هم چسبانيده مي شود.) سپس مثلثی از جنس چوب يا استخوان كه يك قاعده اش از دو قاعده ديگر بزرگتر است و به آن بغل 6 می گويند؛را با شکل قبل تر کیب کرده و يك شش ضلعی بزرگ تر به نام گل به وجود می آيد.

     گل عبارت است ازمثلثهایی كه پهلوی يكديگر قرارگرفته ويك مثلث بزرگ را تشكيل داده اند. دراين قسمت قامه به دست می آيد پس ازبريدن قامه به لايه های نازك وقراردادن آنها درميان آسترهای چوبی ، وخشك شدن وبرش زدن آنها، لايه هاي ظريف خاتم به دست می آيند. بعد، اين  ورقه های نازك را روی شكل مورد نظر می چسبانند؛ سطح كار را می سايند و روی كار را با روغن كمان می پوشانند.

 

خاتم در اصل دونوع  است:

                              متن

                              حاشيه

نحوه وترتيبی كه مثلث ها در كنار يكديگر می چسبانند در متن و حاشيه مختلف بوده ودارای اسامی زيراست:

زنجير سيمی ، توگلوسبز، حاشيه لوزی ، حاشيه جوسيمی، ابری پنج تايی، تاقی بيست  پره وشانزده تايی.

 

 

مراكزمهم خاتم:

درحال حاضر شيراز

                اصفهان

                گلپايگان

                تهران

 

 

مشهورترين هنرمندان خاتم

استادمحمد صنيع خاتم

استادمحمد حسين صنيع خاتم

استاد محمد

استاد اكبر جوانمرد

 

كارشناسي آثار خاتم

 هر چه تعداد مثلث ها در خاتم بيشتر باشد، بهتر است.

تعدد مواداوليه در خاتم سازي به شرط سنخيت وهماهنگي لازم ارزش كار را بالا مي برد.

قرارگرفتن مثلث ها وچند ضلعي ها در آثار خاتم بايد طوري باشد كه مكمل يكديگر باشند يعني همديگر را قطع نكنند.

به هنگام چسباندن خاتم بر سطح اشياء چوبي بايد توجه داشت كه تقارن لازم به ويژه در گوشه ها و زوايا وجود داشته باشد.

پشت قاب هاي خاتم بايد كشويي باشد و ازميخ استفاده نشود.

تعدد و تنوع رنگ ها طبيعي مواد درخاتم هر چه بيشتر باشد بهتر است.

 

 

 

 

 

 

 

 

نمونه های خاتم

 

 

چوب به عنوان مصالح بنایی :

چوب از جمله مصالح اولیه در سازه ساختمان است.

                    

صورتهای مختلف بکارگیری چوب

قطر چوب در تعیین کاربرد آن نقش زیادی دارد . به عنوان مثال چوب هایی مانند تبریزی ، شمشاد ، بید ، ممرز ، راش و ... که دارای قطر کمتری نسبت به سایر انواع درختان هستند ، به عنوان وادار ( تیرهای عمودی ) و یا توفال ( سقف کاذب چوبی ) استفاده می شود.

انواع چوبهایی که در ساختمان مورد استفاده دارند شامل 2 دسته هستند:

سوزنی برگ : برش عرضی این درخت منظم ، ساده و هندسی است.

پهن برگ : برش عرضی این نوع از درختان درهم و نامنظم است.

 

مزایای چوب و دلایل استفاده آن در ساختمان:

سهولت در امر اجرا

مهار نمودن نیروهای کششی حاصل از رانش

تبدیل بار متمرکز به بار گسترده

مقاوم تر نمودن اجزای ساختمان

دادن حالت ارتجاعی به اجزای بنا

استفاده از چوب در تعمیرات

 

 

صورتهای مختلف بکارگیری چوب

داربست چوبي      

 از كاربردهاي حائز اهميت چوب به عنوان كمك كننده و آسان كننده اجرا ، داربست چوبي است.

داربست به عنوان عنصري مستقل از بناست كه با قطعات چوبي بصورت چهار پايه و با اتصالاتي از ميخ و طناب بر پا مي شود. مهمترين محدوديت اين داربست ، اين است كه نمي تواند چندان مرتفع باشد.

 

اجرای داربست در کاروانسرای مياندشت

 

براي برپا كردن داربست ، تعدادي دستك چوبي را در سازه بنا نصب مي كنند . اين چوب ها در درون بنا حين اجراي سازه كار گذاشته مي شوند، به اين ترتيب كه قسمتي از آنها به بيرون كنسول می شود. اين كنسول هاي چوبي با طول 70 الي 100 سانتي متر موازی  زمين با  فاصله كمتر از طول تخته بنايي نصب مي شود وتخته كار بر روي آن مستقر مي گردد. اين دستك ها پس از اجرا مي توانند بريده شوند يا اينكه از بيرون قابل رويت باشند.

 

 

مشتو

 در هنگام ساختِ ساختمان ها جهت نصب داربست ، روزنه هايي در اسكلت بنا تعبيه  مي شوند كه گاه جنبه تزئيني نيز پيدا مي كنند . اين روزنه ها در شهرهاي مختلف به نام هاي متفاوتي ناميده مي شود.

روزن داربست به دو صورت ساده و تراش خورده تعبيه مي گردد كه ابعاد آن بر اساس مدل آجر پديد مي آيد.

 

   

 

                                                                              استفاده از چوب در اجراي تاق

چوب را مي توان بصورت قالب يا نگهدارنده  ، بطورموقت جهت اجراي تاق مورد استفاده قرار داد.

قالب دبه چوبي

اجرای تاق سنگی بر روی قالب دبه چوبی:

قالبي است كه تا اتمام كار سقف و ايستاي بنا را تضمين مي کند . در اجراي تاقهاي سنگي از آنجا كه چسبندگي سنگ به ملات ناچيز است؛ نياز به قالب دبه مي باشد . بدين طريق كه بر روي قالب دبه از پشت تاق ، سنگ چين انجام مي شود و پس از خشك شدن كامل تاق قالب جمع آوري مي شود.

 

 

قالب چوبي جهت اجراي تاق رومي

در ساخت قوس ها و تاق ها و تويزه ها چنانچه فاصله و دهانه قوس بيشتر  بوده، از  قالب  بندي چوبي و قالبهاي دبه به همراه كلاف بندي و پابه هاي باربر استفاده مي شود.

ساخت قالبهاي چوبي به روشهاي مختلفي ميسر است كه عمده آنها در تصوير روبرو نشان داده شده اند:

 

 

 روش ساخت

                                                                                  و بر پايی قالب چوبی

 

 

 

قالب متحرك (شاهنگ و هنجار)

از ديگر قالب هاي چوبي كه در هنگام اجراي گنبد مورد استفاده قرار مي گيرند ، نوعي قالبهاي متحرك هستند كه نقش راهنماي اجراي گنبد را دارند و از بروز خطا در اجراي دواير مداري و نصف النهاري جلوگيري مي كنند. براي اين كار با مستقر نمودن ستون چوبي كه قالب حول آن دوران می کند؛ انجام می شود.اين ستون چوبي را شاهنگ (شاهين ترازو ) مي نامند.

 

 اجرای گنبد هارونيه با استفاده از قالب متحرک

 

 

خفت چوبي

در بر پا داشتن تاق  رومي عنصري كمكي است . در پاره اي موارد ، وقتي كه تاق رومي در حال اتمام است ، براي كاهش فشار حاصل از وزن بر روي قالب چوبي ، از خفت استفاده مي شود. خفت چوبي همواره بصورت فشاري عمل مي كند و از نزديك شدن دو نيمه تاق نيمه كاره رومي به يكديگر جلوگيري مي کند و معمولا پس از اتمام كار بريده مي شود.

 

خفت های چوبی در ايوان مسجد جامع قزوين

 

 

جلوگيري از رانش به وسيله تيركش

تاق منفرد با تير كش

رانش تاق در  بنا معمولا توسط ساختارهاي جانبي آن مهار مي شود، ليكن در شرايطي كه تاق بصورت منفرد بكار گرفته مي شود ، مولفه افقي نيروي رانش بايد بوسيله پشت بند يا تير كش مهار گردد.

 

دانشگاه هنر اصفهان ( خانه مارتا پيترز ) انتهای تيرهاي کش

 

نقش چوب به عنوان كلاف در بنا

به منظور افزايش مقاومت اجزاي اصلي ساختمان يعني پي ، جرز ، ستون ، سقف، همچنين يكپارچه تر كردن عمل آنها ، با استفاده از چوب ، آنها را بطور كلي كلاف مي كنند اين كلاف كلي با توجه به موقعيت ساختمان ، زلزله خيزي منطقه ، فرم ساختمان و نظاير آن ، عملكردها و موقعيتهاي متفاوتي پياده مي كند.

 

كلاف پي

در مواردي كه احتمال نشست ناهمگن ، وارد آمدن با ر متمركز در نقطه اي بر پي ، تفاوت مقاومت در خاك سطح زير پي و مانند آن وجود دارد از كلاف چوبي در پي استفاده مي شود كه اين كلاف چوبي به يك پارچه تر عمل كردن پي كمك مي کند.

 

کلاف چوبی در پی ساختمان ها در کوهپايه های شمال ايران

 

كلاف جرز

الف) جرزهاي ساخته شده  با سنگ لاشه

سنگهاي لاشه كه براي ساخت ديوار هاي سنگي استفاده مي شوند ، از نظر شكل و ابعاد ناهمگون هستند . معمولا در ساخت ديوار سنگي در ارتفاع هايي مختلف و معيني اقدام به ايجاد كلاف چوبي کنند.  اين كلاف علاوه بر ايجاد سطح صاف جهت ارائه ديوار چيني ، موجب پيوستگي در طول و عرض ديوار نيز مي شوند؛ كه در نهايت از فرو پاشي ديوار جلوگيري مي كند.

 

ديوار سنگی قره کليسا، کلاف چوبیِ جرز

 

ب) كلاف جرزهاي آجري

اين كلافها با حركت در بخش عمده اي از بنا ، جرزهاي آن را دوخت و دوز مي كنند و از لغزش لايه هاي آجر فشاري بر روي يك ديگر در اثر وارد آمدن نيروهاي جانبي جلوگيري مي كنند . وجود فراگير اين كلاف ها و كشها ،گوياي تفكر مقابله با زلزله در بنا است.

 

کلاف چوبیِ ديوار آجریِ مسجد خانم زنجان

 

 

كلاف ستون

 در بناهاي ستون دار علي الخصوص بناهای دارای ستونهاي سنگي و آجري كه نسبت ارتفاع به سطح مقطع ستون بسيار زياد است و يا به عبارتي « لاغر وكشيده است » ،  ستون تاب تحمل رانش حاصل از تويزه را ندارد ، از اين روست كه پس از تثبيت پايه ، قلم و سر ستون آنها را به وسيله چوب كلاف مي کنند تا از حركت دوراني ناشي از فشارهاي افقي حاصل از رانش تويزه ها جلوگيري گردد . پس از اجراي كلي تويزه ها، تاقهاي چشمه بر روي آنها بر پا مي گردند . در برخي بنا هاي ستون دار ، پس از اجراي كلي ساختمان ، برای مهار رانش تاقها و تويزه ها توسط تاقهاي مجاور گاه به بريدن اين كلافهاي چوبي مبادرت مي ورزند ،گاهي نيزاين كلاف ها بريده نشده و پابرجا مي مانند.

 

كلافهاي مانده برروي بنا به مرور جزئي از سازه بنا مي شود؛ كه ديگر نمي توان آن را به آساني حذف نمود . همچنين در برخي بناهاي با ستون آجري به كمك شمعهاي مورب ، از جابجايي ستون حين اجراي تاق جلوگيري مي شود.

 

رختشويخانه زنجان

مسجد خانم زنجان

 

كلاف سقف

بر روي اربانه ، قبل از شروع گنبد ، اقدام به تعبيه كلاف چوبي مي کنند كه جهت يكپارچه نمودن چوب از بست فلزي و اتصالات نيم نيم استفاده مي شود . از زمره اين كلافها كه در پاي گنبد به طور آشكار ديده مي شوند ،  مي توان به گنبد امام زاده اي، در نمين اشاره کرد.

در برخي از گنبدها اين كلافها چوبي در خاك انداز گنبد قرار داده مي شوند.

 

کلاف چوبی گنبد امامزاده ای در نمين

 

كلاف چوبي در بالاي تاقچه و رف

در بسياري از بناهاي بوشهر، قوس در محدوده تزئيني و نمايشي درها و پنجره ها و گاه راهرو ها و ايوانها ديده  مي شود . اين قوس ها متحمل بار سقف و يا حتي ارتفاع زيادي از ديوار نیستند و دليل آن وجود نعل درگاه چوبي است كه در بالاي آنها استفاده مي گردد . بنابر اين مصالح بكار رفته در قوس تنها متحمل بار وزن خود هستند.

 

 

كلاف يكپارچه سازي و ناز ك كاري بنا

در بناهايي كه سفت كاري و نازك كاري آجري جدا كار مي شوند ، روشهايي جهت يكپارچه سازي نازك كاري آجري و سفت كاري و يكپارچه سازي خود لايه نازك كاري وجود دارد.

 

يكپارچه سازي نازك كاري و سفت كاري

به اين منظور در هنگام اجراي سفت كاري ، در جرز، چوبهايي را كار مي گذارند كه نقش آنها پيوسته کردن نازك كاری و سفت كاري است.

 

       

 

يكپارچه سازي خود نازك كاري

گاهي لازم است جهت سهولت كار يا افزايش مقاومت نازك كاري در برابر نيروهاي جانبي از بخشهاي چوبي جهت يكپارچه كردن نازك كاري استفاده شود.

 

  

 

  كاربرد چوب در مناره ها

چوب در صورت استفاده در مناره ها به دو گونه عمده كاربرد دارد و در كل بر يكپارچگي كل سازه افزوده ، موجب ايجاد خاصيت ارتجاعي مي  شود . در درجه اول در مناره ها كلاف هايي وجود دارند كه در زير  پله ها حركت  كرده و ضمن ايجاد سازه پله ، كل پوسته خارجي را به دكل متصل مي کنند . (دكل ستون مركزي مناره است)

در مورد ديگر، دو سر كلاف چوبي در داخل پوسته شبه مخروطي قرار داشته و بر يكپارچگي و مقاومت پوسته در برابر نيروهاي جانبي (باد ، زلزله و...) مي افزايد.

 

  

 

 

 

چوب در خشخاشي ها

استفاده از چوب در خشخاشي های گنبد صور متنوعي دارد كه مي توان آنها را به دو گروه تقسيم کرد . گروه اول چوب هايي هستند كه نقش يكپارچه كننده خود خشخاشي ها را دارند. اين چوب ها بر حسب محل كاربردشان در بالا يا پايين وظايف مختلفي دارند و مي توانند فشاري يا كششی كار كنند. گروه دوم چوب هايي هستندكه پوسته گنبد رويي را با خشخاشي هايكپارچه مي كنند.

 

 

 

  

 

   

نمونه هایی از تزیینات چوبی

 

 

                                                                                                                    

عالی قاپو ( اصفهان )

                                                                                                                     

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع:

مصالح ساختمانی ( آژند ، اندود ، آمود )                   تألیف : زهره بزرگمهری

ارسی ، پنجره های رو به نور                      مهدی امرایی

جزوه سازه های سنتی                      دکتر تهرانی

مصالح سنتی                                زمرشیدی

چوب شناسی                                 حجازی

تاریخ مهندسی در ایران                             فرشاد

 

[ جمعه چهاردهم مرداد 1390 ] [ 0:19 ] [ حسین غلامی ]
.: Weblog Themes By Pichak :.

درباره وبلاگ

در این وبلاگ سعی شده مطالبی در خور علاقمندان به آثار و بناهای تاریخی و همچنین اطلاعاتی درباره مرمت ارائه گردد به امید استفاده ی علاقمندان.

  • دانلود فیلم
  • قالب وبلاگ