گنبد سلطانیه
چمن سلطانیه:
چمن طبیعی سلطانیه قسمتی ازفلات زنجان - ابهررا دربرگرفته واین فلات ازفاصله گرفتن دورشته ارتفاعا ت موازی که درجهت شرقی - غربی امتداد دارند ، تشکیل گردیده ، ارتفاعات شمالی شامل کوههای طارم از رشته جبا ل البرز درخط مستقیم ورشته ارتفاعات جنوبی واقع دراین ناحیه که به رشته کوههای سلطانیه معروف است .
چمن معروف سلطانیه باوسعت تقریبی 35 کیلو مترمربع بطول 20 کیلومتر به عرض متوسط 2 کیلو متردرقسمت جنوبی این فلات قرارگرفته است . اوضاع جوی موقعیت چمن سلطانیه درمنطقه ، که مرتفع ترین نقطه فلات زنجان وابهر است ، ( به ارتفاع 1800 متر) ادامه رشته کوههای واقع درجنوب وشمال آن وهمچنین مطالعات دیا گرام های جوی ، این منطقه را درردیف مناطق با آب و هوای استپی سرد قرار داده است .
وجود چمن مسطح سلطانیه ، قرارگرفتن کوههای اطراف و ارتفاع محل ، منطقه را در ردیف نواحی باد خیز قرار داده وجهت وزش بادهای غالب ، ازجنوب غربی وجنوب شرقی است . شیب عمومی ناحیه ازجنوب به شمال وازشرق به غرب است . شیب شهرسلطا نیه بسیار کم ودربعضی نقاط به صفررسیده است . ازطرف دیگر منابع آب منطقه به لحاظ ساختارهای زمین شناسی ومیزان بارند گی ، سطح آبهای زیرزمینی را درحد بالا نگه داشته ، بطوری که ارتفاع آب دراراضی جنوبی سلطانیه درعمق 5 متری واراضی شمال وچمن در1 متری قراردارد .
در زمان فتحعليشاه قاجار نيزاين محل برای اسكان نيروهای نظامی شاه در زمان جنگ ايران و روسيه قرار گرفته و از آجرها و مصالح باقيمانده از ابنيه فرو ريخته ، كاخی براي خود تعبيه كرده كه در حال حاضر آن آثاری باقی نمانده است. احتمالاً يكی از شش سايت باستانی اطراف سلطانيه باشد.
اين منطقه هر چند كه از نظر سوق الجيشی، نظامی و سياسی دارای اهميت است ولي به علت آب و هوای مناسب جهت گذراندن فصل تابستان برای طوايف چادرنشين مغول «از نظر برگزاری فصول گرم سال و پرورش اسبان» محل بسيار مناسبی بوده است.
انتخاب اين محل به عنوان پايتخت از نظر سياسی و نظامی خود مورد بحث است زيرا نسبت به متصرفات غربی امپراطوری ايلخانی از نظر سايسی و نظامی حائز اهميت بوده و مركزيت داشته است و فلات واقع در منطقه كه از نظر توپوگرافی مورد بررسی قرار گرفته ، معلوم گرديده كه معابر طبيعی شمال «گيلان» و جنوب «همدان، كرمانشاه، بغداد» و غرب آذربايجان از اين محل عبور می كند اين پديده در دوره حكومت ارغون شاه اهميت زيادتری پيدا كرد، به طوريكه تمام سياست فرمانروايان مغول دست يافتن به اين مناطق بود
تاریخچه سلطانیه:
شهر سلطانيه در 30 كيلومتري جنوب شرقي شهر زنجان و در 54 كيلومتري ابهر قرار دارد . اين محل طبق كتيبه هائي كه از پادشاهان آشور بدست آمده ، در قرن هشتم قبل از ميلاد محل سكونت طايفه جنگاور ( ساكاراتيها ) بوده و در عهد فرمانروايان ماد به اسم (( اريباد )) خوانده مي شده است و پارتها آنرا بنام نخستين پادشاه خود " ارساس " ناميدند .
از تاريخ سلطانيه تا حمله مغول اطلاع دقيقي در دست نيست. ".سلطانيه دردوره ايلخانان مغول محمد اله مستوفي نامي كه در زمان سلطان محمد خدا بنده مي زيسته است پس از بازگشت به موطن خود قزوين در نزهت القلوب ، از سلطانيه چنين ياد كرده است : قبل از حمله مغول در سلطانيه فعلي هيچگونه اثر ساختماني نبود و اين ناحيه شكل مرغزار و چمنزار بوده است و سلاطين مغول پس از استقرار در ايران و پايتخت قرار دادن تبريز ، كم كم براي شكار و گذرانيدن ايام تابستان بدان سو روانه مي شدند و با برافراشتن چادرها ايام استراحت تابستاني را در آنجا سپري مي كردند به همين جهت اين محل " قنقواولانك "يا به قولي " ايقرئولن " يعني چمنزار يا شكار گاه شاهين ناميده مي شد كم كم پادشاهان بعدي بخاطر خوش آب وهوا بودن مكان مزبور تصميم به ايجاد تاسيسات و ساختمانهائي براي اسكان خويش و لشكريان و اطرافيان خود گرفتند.
معماری گنبد:
گنبد سلطانيه در دوره برپايی مرتفعترين بنای جهان بوده و هم اكنون نيز يكی از عظيم ترين بناهای تاريخی جهان به شمار مي رود . اين بنا قسمتی از مجموعه عظيمی است كه به ابواب البر مشهور بوده و شامل دارالشفاء ، بيت القانون ، بيت الحكمه ، دارالياده و ... اين بنا در قوم هم كف با فضاهايجانبی آرامگاه دارای پلان مربع مستطيل بوده و ادامه مجموعه در طبقات هشت ضلعی متمايل به منتظم است
. اين گنبد از سه فضای گنبد خانه ، تربت خانه ،سردابه تشكيل شده و از نظر حجمی و تركيب فضا اين بنا با معماری هيچكدام از مقابر اسلامی ايران مطابقت ندارد در حاليكه اين وضعيت را می توان با آئين تدفين مغول كه در دو مرحله انجام می گرفت ، مطابقت داده و آن را با معماری تركيبی از مراسم تدفين مغول تبيين نمود.باتوجه به اين طرز تفكر گنبد خانه محل عزاداری به جسد ، سردابه محل نگهداری و تدفين جسد وتربت خانه فضای مسقف بالای سردابه می باشد .ورودی اصلی آرامگاه اولجايتو در ايوان های شمال شرقی و شمال غربی تعبيه شده و كاربرد ايوانهای شمالی ، شرقی وغربی پنجره مي باشند .پلان فضای گنبد خانه متمايل به هشت ضلعی منتظم و طول هر يك از اضلاع از 06/10 متر تا 16/10 متر متغير است
قطر گنبد خانه 40/24 متر مي باشد در اين فضا 8 جرز سنگين با عرض 32/6 تا 25/7 متر با سطح مقطع 50 متر مربع قرار گرفته و مهمترين وجه مشخصه تحول معماري از درون سلجوقی به دوران ايلخانی را نمايش مي دهد . در حد فاصل اين جرزها ايوانها و بنائی در دو طبقه اجرا گرديده و ارتفاع طبقه همكف از رقوم فعلي 7/9 متر و ارتفاع طبقه اول از رقوم هم كف 70 /19 متر قابل اندازه گيری مي باشد . كف اين فضا با استفاده از سنگ رخام سفيد مفروشي بوده است . قوس ايوانها در اين فضا پنج و هفت تند است . در منتهی اليه اين قوسها كتيبه هايی با متن احاديث نبوی در آن نوشته شده و پس مقرنس كاري زيبايی كه وظيفه ترمپه ها بر آن محول شده پلان هشت ضلعی را به پلان دايره تبديل نموده و زمينه اجرا گنبد را فراهم آورده است .
يكی از خصوصيات اصلی و منحصر بفرد در گنبد سلطانيه دو جداره بودن آن است كه از دو قشر موازی و مجزا كه صرفا" با پشت بندهای آجری بين خود بهم مربوط بوده و همچنين فرم واحدی را شامل می شوند تشكيل شده است . و اين تنها نمونه در مورد گنبدهائی با وضع ساختمانی فوق الذكر محسوب می شود و به نظر اينجانب نمی توان نمونه ای با وضع ساختمانی فوق الذكر در دنيا يافت كه متعلق به قبل از بنای مزبور باشد . و از اين رو گنبد فوق اهميت شايانی را در تاريخ معماری دنيا داراست بطوريكه مدتها بعد از ساختمان گنبد سلطانيه چه در غرب و چه در شرق رفته رفته آثاری با خصوصيات تكنيكی فوق بوجود می آيد . از جمله مهمترين آثاری كه به تقليد از گنبد سلطانيه احداث شده گنبد كليسای سانتاماريا دلفيوره می باشد كه بيش از صد سال بعد از آن ساخته شده است .
تاثير معماری گنبد سلطانيه در گنبد سانتاماريادلفيوره:
در پايان بررسی معماری گنبد سلطانيه اين نكته ضروری است كه اين بنا در دوره های بعد الگوئی برای معماران ايرانی گرديد . تاثير اين گنبد را نه تنها در معماری بعضی از بناهای تاريخی ايران می توان مشاهد نمود ، بلكه حتی برخی از باستان شناسان نيز بر اين عقيده اند كه طرح گنبد سلطانيه و معماری آن پا از مرزها فراتر نهاده و بر بنائی چون گنبد سانتاماريا دلفيوره در شهر ( فلورانس ) نيز تاثير گذارده است .
" روابطی كه معماري دو بنای گنبد سلطانيه و كليسای سانتاماريادلفيوره را بهم نزديك مي كند اين است كه هر دو دارای يك نقشه مركزی و گنبدی دو جداره است ."
هر ضلع اين بنا دوازده ضلعی 8/4 متر و در بين زوايای دوازده گانه نيز نيمه ستونهايی تزئينی ديده مي شود . ضمنا" بدنه خارجی دو نيمه ستون جبهه شمالی را فرورفته و مقعر ترتيب داده اند و با آثار آجری كه بر روی بعضی از نيم ستونها باقی است بنظر می رسد كه در روی اين نيم ستونها گلدسته های آجری شبيه گنبد سلطانيه وجود داشته است .
پله های متعدد ويران شده كه بطرف شرق تپه ادامه دارد از آثار باقيمانده ايست كه مي توان در بنا مشاهده نمود . گنبد ويران شده و راهروها و پله های داخلی عموما" از آجر ساخته شده اند . تزئينات بنا شامل آجر همراه با كاشيهاي فيروزه ای و آبی گلدار ،با طرحهای ستاره چهار پر وكاشيهای كوچك چند پهلو است .
سردابه:
با بررسی های انجام شده این موضوع روشن گردیده كه اقوام شمال و شرق آسیای مركزی و اقوام ترك نژاد آئین تدفین خاصی داشته اند بدین صورت كه عزاداری آنها در دو مرحله انجام می گرفت. اول آنكه جسد را در یك محل (چادر یا چادر مانند) دفن كرده تا در معرض دید همگان قرار گیرد و سپس مرده را در محلی یا تپه ای به نام كورگان دفن می كردند. نتیجه ای كه از این بحث حاصل می شود این است كه اول مرده را در محوطه یا فضای داخل مقابر قرار داده و دسته های عزاداری به دور آن می گردیده و مراسم خود را انجام می داده اند. ساخت مقابر نیز به گونه ای بوده كه محل دفن را در اطاقی پائین تر از كف مقبره ساخته و بر بالای آن نیز اطاق مستطیل شكل خالی تعبیه می كردند. با این توصیف سردابه و محوطه مستطیل شكل آن یعنی محل كنونی تربت خانه این نظریه را ثابت می كند.
تربت خانه: در دوره ایلخانان مغول مجموعه بنا هایی طـراحی و شکـل گـرفتنـد کـه بـه ابـواب البـر معروف شدنـد. درشهر تبـریـز یکی از پایتختـهای حکـومـت ایلخانی بـود که غـازان خـان و خواجـه رشـید الدین فضل الله دسـتـور بـه ساخت ایـن مجمـوعه هـا دادند ودرواقع اینگونه بناهارا بنیان نهادند.
این بنا ها با قرار گرفتن آرامگاه بانی در مرکزآن شکل گرفتند.
با پژوهشها و مطالعات بـه عمـل آمـده مشخـص می شـود کـه ابـواب الـبر تـنها به آرامگـاه بانی اطلاق نمیشـده اسـت، بلـکـه مجمـوعـه بـنا هایی هستنـد کـه در آنها فعـالیـت های مذهبی، علـمی ،فرهنـگی ، هنـری و اجتمـاعی انجـام میگرفته است،و نیـزهدف بانیان این بناها کسب خیرات وثواب مدخربرای خویش بوده است.
در وسط شهر به تقلید از سبک غازانی ارگی ایجاد شد که خود به اندازه شهری بودو اختصاص به بناهای آرامگاه سلطان داشت ، در میان آن محوطه ،گنبدی با هشت منار برپا گردید
تعریف بنای تربت خانه و در قسمت زیر آن فضای سردابه اثبات کننده این موضوع است که بانی قصد داشته بر پایه اعتقادات مذهبی به آرامگاه خود جنبه تقدس بخشیده وداستان خواب دیدن سلطان وانتقال حرم شریفه امامان بزرگـوار از نجف و کربلا به گنبد سلطانیه براین نظریه گواه می باشد.
بنای تاریخی که در ضلع جنوبی گنبد سلطانیه و متصل به آن ساخته شده است ،یکی از سه فضای مهم باقی مانده در مجموعه تاریخی سلطانیه می باشد .
کتیبه های گنبد سلطانیه:
فضای داخلی و خارجی گنبد سلطانیه پوشيده از كتيبه های مختلفي است كه با رنگ روی گچ ترسيم شده است. در سالهاي مختلف بعد از سال 1350 قسمتهايي از گچ روي ديوار توسط كارشناسان ايتاليايي از جاي خود برداشته شد و پس از برداشتن گچ، تزئينات اصلي آجری گنبد نمايان شد. البته قبل از آن نيز قستمهاي از گچ آسيب ديده بوده و مشخص بود كه زير گچ تزئينات آجري زيبايي وجود دارد.
در واقع در گنبد سلطانيه دو دوره تزئينات ديده مي شود كه دوره اول مربوط به تزئينات اصلي گنبد و دوره دوم مربوط به گچ كاري روي اين تزئينات منتهی قسمت پايين گنبد در دسترس همگان بوده ( از كف زمين تا حدود ارتفاع سه متر ) آن قسمت به جاي گچ كاری ( كه با دست زدن به مرور زمان آسيب مي بيند ) با كاشی شش گوش پوشانده اند يعنی گچ كاري روی تزئينات اصلي گنبد و كاشي كاری شش گوش پايين گنبد هم زمان انجام شده است.
مهمترين مدركي كه ثابت مي كند گچ كاري روي تزئينات اصلي گنبد در زمان خود اولجايتو انجام گرفته، كتيبه اي است كه اكنون در تربت خانه گنبد نگاهداري مي شود كه نام سلطان محمد در اين كتيبه آمده است
کتیبه های گلدسته ها
در قدیم روی گلدسته نوشته هایی به خط كوفی بنایی وجود داشته كه به مرور زمان ریخته است اما روی دو گلدسته قسمتهایی از این نوشته هنوز باقی است و با طراحی آن مشخص شد كه كلا" دو لوزی دوم كلمه " احد " نوشته شده بود و بر روی گلدسته دوم كلمات " الله، محمد، علی " تكرار شده است و اگر قرار است نوشته خط كوفی بنایی گلدسته ها باز سازی شود، نمونه طرح آن در دیده می شود.
كتیبه‌های دور گنبد
كلمات (الله - محمد - علی) به خط كوفی معلقی چند بار تكرار شده است.
در این وبلاگ سعی شده مطالبی در خور علاقمندان به آثار و بناهای تاریخی و همچنین اطلاعاتی درباره مرمت ارائه گردد به امید استفاده ی علاقمندان.